GeoŚląsk :: Strefy morfogenetyczne i pochodzenie rzeźby
Zestawił: Ryszard CHYBIORZ
Wg Gilewskiej (1997, 1999) obszar województwa śląskiego położony jest w obrębie następujacych stref morfogenetycznych (»mapa):
- młode góry i kotliny podgórskie, kształtowane od: środkowego miocenu lub górnego miocenu,
- stare górotwory i wyżyny, kształtowane od: ery mezozoicznej, starszego trzeciorzędu (paleocenu) i zlodowacone obszary górskie (Pilsko?);
- obszar staroglacjalny, w zasięgu zlodowaceń południowopolskich i środkowopolskich;
- astrefowe czwartorzędowe dna dolin rzecznych (Wisły, Odry).
Na północy i w centralnej części województwa (stare górotworów i wyżyny - Niecka Nidziańska, Wyżyna Śląsko - Krakowska i Nizina Śląska) - przeobrażonej podczas zlodowaceń południowopolskich i środkowopolskich - występują tak charakterystyczne elementy jak progi strukturalne i zręby tektoniczne, zaś a na południu (góry i kotliny podgórskie - Kotliny Podkarpackie Zachodnie i Zewnętrzne Karpaty Zachodnie) kotliny zapadliskowe i nasunięcia jednostek tektonicznych (Gilewska, Klimek 1997).
Formy te powstały dzięki siłom tkwiącym we wnętrzu Ziemi (endogenicznym: trzęsienia ziemi, wulkanizm, plutonizm, ruchy tektoniczne) i zostały przemodelowane przez siły zewnętrzne (egzogeniczne), głównie przez: wodę, śnieg, lód lodowcowy, wiatr, zmianę temperatury, działalność roślin, zwierząt oraz człowieka, a także przez siły ciężkości (ruchy masowe).
Procesy endogeniczne i egzogeniczne spowodowały, że na obszarze województwa występują formy rzeźby (geomorfologiczne) o różnej genezy i różnego wieku (Dulias, Hibszer 2004):
- Rzeźba krasowa
- Rzeźba krawędziowa i zrębowa
- Rzeźba górska
- Rzeźba polodowcowa
- Rzeźba eoliczna
- Doliny rzeczne
- Rzeźba antropogeniczna
- DULIAS R., HIBSZER A., 2004: Województwo śląskie: przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Wydawnictwo Kubajak.
- GILEWSKA S., 1997: Główne strefy morfogenetyczne i wiek bezwzględny rzeżby. [w:] Atlas Rzeczypospolitej Polski. Mapa 23.2 Pochodzenie i wiek rzeźby. Główny Geodeta Kraju.
- GILEWSKA S., 1999: Rzeźba. [w:] Leszek Starkel. Współczesne środowisko przyrodnicze, Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
- GILEWSKA S., KLIMEK M., 1997: Pochodzenie rzeżby. [w:] Atlas Rzeczypospolitej Polski. Mapa 23.2 Pochodzenie i wiek rzeźby. Główny Geodeta Kraju.
- Przyroda Województwa Śląskiego http://www.przyroda.katowice.pl/pl/przyroda-nieozywiona/rzezba-terenu
- Województwo Śląskie » Ukształtowanie powierzchni ziemi (pdf)
